Tr
Prolaktin yüksekliği, kanda prolaktin hormonunun normal değerlerin üzerine çıkmasıyla ortaya çıkan ve özellikle üreme sağlığını etkileyebilen bir durumdur. Prolaktin yüksekliği belirtileri ve nedenleri, hormon düzeyindeki artışın derecesine ve altta yatan etkene göre değişebilir. Adet düzensizliği, süt üretimi, cinsel istekte azalma ve doğurganlık sorunları gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Bu yazıda prolaktin yüksekliğinin nedenlerini, normal prolaktin değerlerini, gebelik üzerindeki etkilerini, tanı ve tedavi yöntemlerini ele alıyoruz.
İçindekiler 12
- Prolaktin Hormonu Nedir?
- Prolaktin Yüksekliği Nedir?
- Prolaktin Yüksekliği Neden Olur?
- Prolaktin Yüksekliği Belirtileri Nelerdir?
- Kadınlarda Prolaktin Yüksekliği
- Erkeklerde Prolaktin Yüksekliği
- Prolaktin Değeri Kaç Olmalı?
- Prolaktin Yüksekliği Gebeliğe Engel mi?
- Prolaktin Yüksekliği Tedavisi Nasıl Yapılır?
- Prolaktin Yüksekliği Nasıl Düşürülür?
- Prolaktin Yüksekliğinde Yenmemesi Gerekenler
- Prolaktin Yüksekliğinde Beslenme Nasıl Olmalı?
Prolaktin Hormonu Nedir?
Prolaktin, beynin alt kısmında yer alan hipofiz bezinin (vücuttaki pek çok hormonu yöneten nohut büyüklüğündeki bez) ön lobunda, laktotrof hücreler (prolaktin üreten özel hücreler) tarafından üretilir. Temel görevi doğum sonrasında meme bezlerini uyararak süt üretimini başlatmak ve sürdürmektir. Salgısı ise beyinden gelen dopamin (prolaktin üretimini baskılayan sinir ileticisi) tarafından sürekli frenlenir.
Prolaktinin etkisi emzirmeyle sınırlı kalmaz, bağışıklık sistemi, metabolizma ve üreme ekseni üzerinde de düzenleyici rol oynar. Bu dengenin bozulması diğer üreme hormonlarını doğrudan baskılayabilir. Prolaktin yüksekliği nedir sorusunu doğru kavramak için hormonun bu çok yönlü görevlerini bilmek önemlidir.
Prolaktin Yüksekliği Nedir?
Prolaktin yüksekliği, tıpta hiperprolaktinemi (kanda prolaktin düzeyinin artması) olarak adlandırılır ve gebelik ile emzirme dışında hormonun referans aralığın üzerinde ölçülmesini ifade eder. Yükselen prolaktin, hipotalamustan salgılanan GnRH (üreme hormonlarını başlatan salgı) hormonunu baskılar. Bunun sonucunda yumurtlama ve sperm üretimi aksayabilir.
Hafif yükseklikler stres, uykusuzluk veya ilaç kullanımı gibi geçici etkenlerden kaynaklanabilirken belirgin artışlar çoğunlukla altta yatan bir hastalığa işaret eder. Prolaktin yüksekliği neden olur sorusunun yanıtı, uygulanacak yöntemin seçiminde belirleyici rol oynar.
Prolaktin Yüksekliği Neden Olur?
Prolaktin yüksekliği her zaman bir hastalığa bağlı değildir. Gebelik, emzirme, yoğun egzersiz, uykusuzluk, meme ucunun uyarılması ve stres gibi durumlarda hormon fizyolojik olarak (vücudun doğal işleyişinin parçası olarak) artar ve tetikleyici ortadan kalktığında normale döner. Hastalığa bağlı nedenler ise şöyle sıralanabilir:
- Prolaktinoma (hipofizde prolaktin salgılayan iyi huylu tümör), en sık görülen patolojik neden
- Antipsikotikler, bazı antidepresanlar, metoklopramid ve domperidon gibi bulantı ilaçları ile bazı tansiyon ilaçları
- Hipotiroidi (tiroid bezinin yetersiz çalışması)
- Kronik böbrek yetmezliği ve karaciğer sirozu
- Polikistik over sendromu ile birlikte görülen hormonal dengesizlikler
Bazı kişilerde ise kanda biyolojik etkisi zayıf olan makroprolaktin (büyük moleküllü, etkisiz prolaktin formu) birikir ve yalancı bir yükseklik görünümü oluşur. Bu nedenle tek bir ölçüme dayanarak tanı konulmaz, sonuç şikâyetler ve ek testlerle birlikte yorumlanır.
Prolaktin Yüksekliği Belirtileri Nelerdir?
Prolaktin yüksekliği belirtileri cinsiyete, yaşa ve hormonun ne ölçüde arttığına göre farklılık gösterir. Hafif artışlarda hiçbir şikâyet olmayabilirken düzey yükseldikçe üreme sistemine ait bulgular belirginleşir. Prolaktin yüksekliği neden olur sorusunun yanıtı bir hipofiz tümörüyse baş ağrısı ve görme alanında daralma da tabloya eklenebilir.
Her iki cinsiyette ortak görülen bulgular arasında cinsel istekte azalma, kısırlık, açıklanamayan yorgunluk ve kemik yoğunluğunda düşüş yer alır. Uzun süre tedavisiz kalan yükseklikler östrojen ve testosteron düzeylerini düşürerek osteoporoz (kemik erimesi) riskini artırır.
Kadınlarda Prolaktin Yüksekliği
Kadınlarda prolaktin yüksekliği en sık adet düzensizliği ile kendini gösterir. Adetler seyrekleşebilir ya da amenore (adetin tamamen kesilmesi) gelişebilir. Gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesi anlamına gelen galaktore de bu duruma özgü önemli bir bulgudur.
Östrojenin baskılanması vajinal kuruluk, ağrılı ilişki ve isteksizliğe yol açabilir. Kadınlarda prolaktin yüksekliği belirtileri arasında yumurtlama bozuklukları ve buna bağlı gebelik güçlüğü de önemli yer tutar. Bu yüzden çocuk sahibi olmakta zorlanan kadınların hormon taramasında prolaktin mutlaka değerlendirilir.
Erkeklerde Prolaktin Yüksekliği
Erkeklerde prolaktin yüksekliği testosteron üretimini baskıladığı için cinsel istek kaybı, erektil disfonksiyon (sertleşme sorunu) ve sperm sayısında düşüş en sık karşılaşılan şikâyetlerdir. Bazı erkeklerde jinekomasti (meme dokusunun büyümesi) ve nadiren memeden süt gelmesi de görülebilir.
Erkeklerde prolaktin yüksekliği belirtileri çoğu zaman yaşlanma veya stresle ilişkilendirildiğinden tanı gecikebilir. Bu gecikme nedeniyle erkeklerde saptanan prolaktinomalar kadınlara göre daha büyük boyutta olabilir ve baş ağrısıyla görme sorunlarına yol açabilir. Erkek infertilitesi araştırmasında prolaktin ölçümünün yer alması bu açıdan önemlidir.
Prolaktin Değeri Kaç Olmalı?
Prolaktin değeri laboratuvara göre küçük farklılıklar gösterse de genel kabul gören referans aralıklar bellidir. Ölçüm, uyandıktan 2 ila 3 saat sonra, dinlenmiş hâlde ve mümkünse aç karnına alınan kan örneğiyle yapılmalıdır. Prolaktin yüksekliği nedir ve hangi düzeyde önemsenmelidir sorularının yanıtı da bu değerlere göre şekillenir:
| Grup | Yaklaşık Normal Aralık |
| Gebe olmayan kadın | 5 – 25 ng/mL |
| Erkek | 4 – 15 ng/mL |
| Gebe kadın | Gebelik ilerledikçe 10 ila 20 kat artabilir |
Hafif yüksek sonuçlar genellikle tekrar ölçümle doğrulanır ve gerekirse makroprolaktin testi istenir. 100 ng/mL üzerindeki değerler prolaktinoma şüphesini artırır ve bu durumda hipofiz MR (manyetik rezonans görüntüleme) ile tümörün varlığı ve boyutu değerlendirilir.
Prolaktin Yüksekliği Gebeliğe Engel mi?
Prolaktin yüksekliği yumurtlamayı baskıladığı için gebelik şansını belirgin biçimde azaltır, ancak kalıcı bir engel oluşturmaz. Kadınlarda prolaktin yüksekliği luteal faz yetmezliğine (yumurtlama sonrası progesteron desteğinin yetersiz kalması) yol açarak gebeliğin erken dönemde sürmesini de zorlaştırabilir. Hormon düzeyi normale döndüğünde yumurtlama çoğu kadında birkaç ay içinde yeniden başlar.
Prolaktin yüksekliği tedavisi ile değerleri dengelenen kadınların büyük bölümü doğal yolla gebe kalabilir, yanıt alınamayan durumlarda ise infertilite tedavisi seçenekleri devreye girer. Erkeklerde prolaktin yüksekliği de sperm üretimini etkileyerek çiftin gebelik şansını düşürebilir. Bebek planlayan çiftlerin prolaktin yüksekliği nasıl düşürülür sorusunu gebelik öncesi hazırlık sürecinde hekimleriyle birlikte ele alması önerilir.
Prolaktin Yüksekliği Tedavisi Nasıl Yapılır?
Prolaktin yüksekliği tedavisi altta yatan nedene göre planlanır. İlaç kaynaklı yükseklikte kullanılan ilaç hekim kontrolünde değiştirilir, hipotiroidiye bağlı durumlarda ise tiroid hormonu takviyesi prolaktini de dengeler. Prolaktin yüksekliği neden olur sorusu yanıtlanmadan başlanan tedaviler bu nedenle çoğu zaman yetersiz kalır.
Prolaktinoma ve nedeni bulunamayan yüksekliklerde ilk tercih dopamin agonistleridir (dopaminin etkisini taklit ederek prolaktini baskılayan ilaçlar). Haftada bir ya da iki kez alınan kabergolin, yan etkilerinin daha az olması nedeniyle en sık kullanılan seçenektir, bromokriptin ise gebelik planlayan bazı kadınlarda tercih edilebilir. İlaca yanıt vermeyen büyük tümörlerde transsfenoidal cerrahi (burun yoluyla hipofize ulaşılarak yapılan ameliyat) gündeme gelir.
Kliniğimizde prolaktin yüksekliği tedavisi, hormonal faktörlere bağlı kısırlık değerlendirmesi, gebelik takibi ve antalya kürtaj gibi kadın sağlığı hizmetleri bir arada sunulmaktadır. Tedavi süresince düzenli kan testleriyle hormon düzeyi izlenir ve ilaç dozu buna göre ayarlanır.
Prolaktin Yüksekliği Nasıl Düşürülür?
Kalıcı düşüş için temel yöntem ilaç tedavisidir, ancak yaşam tarzı düzenlemeleri hafif ve stres kaynaklı yüksekliklerde destekleyici rol oynar. Düzenli ve yeterli uyku, kronik stresin azaltılması ve aşırı yoğun egzersizden kaçınılması hormon dengesine katkı sağlar. Doğru kurgulanmış bir prolaktin yüksekliği diyeti de bu düzenlemeleri tamamlar.
Meme ucunu sürekli uyaran sıkı kıyafetler ve kan alımından hemen önce yapılan meme muayenesi ölçümü yanıltıcı biçimde yükseltebilir. Hekime danışmadan kullanılan bitkisel ürünler ve takviyeler de tabloyu karıştırabileceğinden kullanılan tüm ilaç ve destek ürünlerinin hekime bildirilmesi gerekir.
Prolaktin Yüksekliğinde Yenmemesi Gerekenler
Prolaktin yüksekliğinde yenmemesi gerekenler listesi, prolaktini kesin olarak yükselttiği kanıtlanmış besinlerden çok hormon dengesini olumsuz etkileyebilecek ürünlerden oluşur. Prolaktin yüksekliği nasıl düşürülür diye araştıranların bilmesi gereken ilk nokta, emzirme döneminde süt artırmak için kullanılan bitkilerin bu hormonu yükseltebileceğidir. Dikkat edilmesi gereken başlıca ürünler şunlardır:
- Çemen otu, rezene ve arpa suyu gibi galaktagog (süt artırıcı) etkisi bilinen bitkiler
- Alkol, özellikle içerdiği arpa bileşenleri nedeniyle bira
- Kan şekerinde ani dalgalanmalara yol açan rafine şeker ve işlenmiş gıdalar
- Yüksek dozda fitoöstrojen (bitkisel kaynaklı östrojen benzeri bileşik) içeren takviyeler
Bu ürünlerin tamamen yasaklanmasından çok ölçülü tüketilmesi önerilir. Prolaktin yüksekliğinde yenmemesi gerekenler konusunda kişiye özel değerlendirme yapılması, özellikle eşlik eden tiroid hastalığı veya polikistik over sendromu gibi durumlarda önem kazanır.
Prolaktin Yüksekliğinde Beslenme Nasıl Olmalı?
Prolaktin yüksekliği diyeti dopamin üretimini destekleyen ve genel hormon dengesini koruyan besinler üzerine kuruludur. B6 vitamini (dopamin yapımında görev alan vitamin) yönünden zengin nohut, muz ve somon, çinko içeren kabak çekirdeği ve kırmızı et ile E vitamini kaynağı olan fındık ve badem bu açıdan öne çıkar. Bu besinlerin etkisi sınırlı olsa da dengeli bir düzenin parçası olarak fayda sağlar.
Beslenme tarafında en sağlam temel düzenli öğünler, yeterli protein ve lif alımıdır. Hipotiroidiye bağlı yüksekliklerde iyot ve selenyum dengesine dikkat edilmesi ayrıca önemlidir. Prolaktin yüksekliğinde yenmemesi gerekenler ile önerilen besinler birlikte planlandığında prolaktin yüksekliği diyeti, ilaç tedavisini destekleyen sürdürülebilir bir alışkanlığa dönüşür.
